Страницы меню навигации

Professional Photo

Коляда

Обряд колядования

Коляда является старинным рождественским и святочным крестьянским обрядом.

Обряд колядования  сопровождается пением колядок, общехристианских песен, появившихся в дни зарождения христианства и прославляющих это великое событие.

Во время «колядования» песни исполняют во дворах, под окнами накануне Рождества. Поют про Рождество Христа, в конце пения желают здоровья хозяину, хозяйке, детям и всему дому. Исполнителю песен хозяин дома или любой член семьи всегда кидал в мешок колбасу, хлеб или медный грош, кто был чем богат.

Обряд колядования

Обряд колядования

На Руси Святки начинались 25 декабря. Время было весёлое для всех: детей, молодёжи и пожилых людей. Утро проходило в «славлении» и «виршевании». Славление означало хождение с вертепом, звездой, рацеями и виршами. Общепринятым на Руси было хождение со звездой. Звезда изготавливалась из бумаги, величиной с аршин, раскрашивалась красками и освещалась свечами. Прогуливаясь по улице, мальчики поворачивали звезду в разные стороны. Славельщики приходили к своим покровителям и милостивцам и приветствовали их виршами – специальными духовными стихами, изложенными на народный лад, за что награждались подарками. Рацея произносилась певучим говорком и представляла собой шуточное назидание хозяину: «Встань, хозяин, да покатись в подполье, да по пироги, да по шаньги, по мягкий хлеб, да про деньги в зепь!» Славление начиналось около полудня и в нём участвовали все сословия, начиная от царя и заканчивая простым людом. Так, в 1702 году сам царь Пётр I принимал в нём участие. Сначала на пороге дома появилялись два человека и ударяли в барабаны. За ними из саней выходил Пётр Великий с князьями, придворными и боярами. Входя в дом, они пели стихиры – богослужебные песнопения, написанные стихотворным размером и поздравляли хозяина. Хозяин подносил царю в подарок деньги и угощал всех славельщиков. Список славельщиков составлялся накануне, участие было строго обязательным, за неявку полагалось наказание.

Беларускія святы: Каляды

Каляды – адно з самых містычных святаў у старажытных славян. Яно менш звязана з сельскагаспадарчым цыклам, а больш з будовай і рухам сусвету. Першы дзень калядаў – дзень, у які даўжыня светлавога дня пачынала павялічвацца пасля зімовага сонцастаяння, звычайна прыходзіўся на 23-24 снежня па сучасным стылі, лічыўся пачаткам астранамічнага новага года. У адрозненні ад сельскагаспадарчага новага года, каторы з’яўляўся пачаткам працы ў полі, на каляды “нараджалася новае сонца”, час “паварочваўся на вясну”. Новае сонца ўвасаблялася ў вобразе дзіцяці, выкрадзенага лютай вядзьмаркай Зімою, каторая ператварыла яго ў ваўка. Але светлыя сілы, вядома, перамагаюць, гарачыя промні маладога сонца спальваюць ваўчыную скуру, яно вызваляецца з палону цёмных сіл і пакрысе “сталее”, з кожным днём набіраючы сіл да вясны.

Само слова “каляды” мае паходжанне ад лацінскага calendae, “календы” – назва першага дня кожнага месяца (ад таго кораня пайшоў і “каляндар”), а так сама ад старажытнай назвы сонечнага дыску – Кола. Да каляд абавязкова адказна рыхтаваліся. Прыбіралі хату, убіралі яе самаробнымі ўпрыгожваннямі, рабілі, калі быў патрэбны, рамонт усіх гаспадарчых будынкаў на падвор’і.

Да калядаў стараліся пашыць новае адзенне, абавязкова памыцца ў лазні. Новы год і новае сонца непрыгожа сустракаць, калі непарадак у гаспадарцы ці ў душы. Вось і зараз стараюцца людзі да новага года дарабіць пачатыя справы, разлічыцца з пазыкамі, прыбраць жыллё. А вось замест звычайнай у нашые часы навагодняй яліны асноўным упрыгожаннем хаты таго часу быў сноп збожжа, які уносілі у хату ў першы дзень каляд і трымалі там да апошняга. Замест снапа магла быць і саламяная лялька, якая ўяўляла сабой нованароджаны год.

Каляды – свята вясёлае. Асаблівы святочны настрой стварала, мабыць, і тое, што да пачатку работ у полі – самы цяжкі час для нашых продкаў – было яшчэ далёка. Нават больш – на каляды нельга было рабіць ніякую працу, ані ткаць, праць, рыхтаваць дровы – можна было толькі весяліцца, каб падтрымаць сілы святла сваім настроем ды задорам. Працягваліся каляды прыкладна 2 тыдні, да Велесава дня, які прыходзіўся на 6-7 студзеня па сучасным стылі. Асаблівае месца ў святкаванні каляд адводзілася абрадаваму сталу і святочным стравам. Стол, вядома, павінен быць багатым, каб наступным годам мець добры ўраджай і здароўе дзеля людзей і жывёл. Пад абрус на стол клалі сена, каторае пасля вячэры скормлівалі каровам, што павінна было зберагчы іх ад ваўкоў і паспрыяць павелічэнню надоеў малака. У кожнай, нават самай беднай, хаце на каляды даставалі з схованак мяса ды каўбасы, сала, арэхі, яблыкі, мёд. Ад галоўнай стравы калядаў – куцці (ячневая каша з дабаўленнем мёду, арэхаў, шкварак) – узялі назву тры абавязковыя святочныя вячэры. У першы дзень ладзілася “посная куцця” – на стале былі стравы з рыбы, гародніны, грыбоў, сушанай садавіны, мёду, і, канечне, тая самая ячневая каша-куцця з мёдам. Варылі яе таксама незвычайна, а другой гадзіне ночы старэйшая жанчына ў сям’і ішла ў свіран за зернем, а старэйшы мужчына – па ваду. Ваду і зерне нельга было чапаць да таго моманту, як будзе гатова печка. Нарыхтаванай такім чынам куцці надавалася асаблівае магічнае значэнне, яна павінна была надаваць усім здароўя, моцы, удачы. Пачынаў вячэру, як звычайна, гаспадар, акрамя таго за стол так ці інакш запрашаліся ўсе продкі. Рэшткі куцці падкідвалі пад столь, каб ячмень наступным годам урадзіў высокі. Пасля гэтага крупы скормлівалі хатнім птушкам. На асобнай талерачцы была і каша дзеля Зюзі, зімовага бога, каб улагодзіць яго, бо маразы ў перыяд каляд былі, бадай, самымі моцнымі за ўсю зіму. Гэты даволі распаўсюджаны звычай захаваўся ў некаторых краінах і па сённяшні дзень – традыцыя ставіць на новы год за акно талерачкі з зернем.

Другая куцця, тоўстая, багатая, шчодрая – ладзілася праз тыдзень, па часу супадала з сучасным новым годам. Як вынікае з назвы, у гэты вечар на стале былі стравы з мяса разнастайных гатункаў – варанага, смажанага, печанага, каўбасы, вяндліны, куцця са шкваркамі.

Трэцяя куцця прыходзілася на канец святочнага тыдня, Велесаў дзень, звычайна 6 студзеня па сучасным стылі і называлася “вадзяная”. Магчыма, такую назву яна атрымала пазней, ужо ў хрысціянскія часы, таму што супадала з царкоўным святам вадохрышча. Але есць верагоднасць, што за два тыдні святкавання ды набівання страўнікаў, запасы значна памяншаліся і каша на вадзе – бадай, адзінае, чым можна было частаваць гасцей пад канец каляд.

Немагчыма ўявіць сабе каляды без містрэрыі. Яна пачыналася ў першы ж дзень і скончвалася апошнім. У час зімовага сонцастаяння, як і астатнія такія ж даты, дзеля нашых продкаў адчыняліся дзверы паміж светам існасці і мроі, жывых і памерлых, усё было прасякнута чароўным і небяспечным духам таямніцы. Час лічыўся спрыяльным дзеля ведзьмароў ды нячысцікаў,што насылалі на зямлю траскучыя маразы, але ж таксама і дзеля варажбы, заклёнаў ды абярэгаў. Для беларусаў гэтае спрадвечнае свята і да сённяшняга дня заўжды застаецца радасным, велічным і аптымістычным. На каляды, асабліва ў першы вечар, прынята было збірацца разам, усёй сям’ёй, прычым запрашалі на святкаванне не толькі жывых членаў радзіны, але і продкаў. Лічылася, што яны разам з усімі садзяцца за стол, і калі спадабаецца ім вячэра – абавязкова “замовяць слоўца” і дапамогуць жывым ва ўсіх істотных справах. Нельга не узгадаць і пра “калядаванне” – адну з самых яркіх традыцый, што дайшла да сучаснасці. Лічылася што толькі вяселле, шумлівыя гулянні могуць напалохаць злыдняў, павылазіўшых з таго свету, ды аберагчы людзей ад іх. Моладзь збіралася разам, пераапраналіся ў строі істотных татэмных жывёл (мядзведзя – увасабленне Велеса, карову, казу, каня – сымбалі дастатку, багацця, бусла – што лічыўся талісманам удачы, ладу) і хадзілі па хатах, спяваючы калядныя песні з пажаданнямі ўсяго лепшага, услаўляючы сілы святла і граючы на музычных інструментах. Чым часцей узгадваліся розныя магічныя формулы, тым больш дзейснымі яны лічыліся. Гаспадары ж, каторых яны наведалі, давалі ў падзяку за абарону ад нячысцікаў розныя прысмакі. Часцей за ўсё гэта былі арэхі, семечкі, пернікі і печыва, сухафрукты, пазней – цукеркі. Гэтая ежа лічылася ахвярай спрыяльным да чалавека баствам, каб заручыцца іх дапамогай. Адмовіць калядоўшчыкам у пачастунках было тое самае што наклікаць на сябе няміласць усіх татэмных жывёл, пазбавіць сябе дабрабыту на ўвесь наступны год. З поўнымі мяшкамі пачастункаў калядоўшчыкі збіраліся ў адным месцы, у вялікай хаце ці на вуліцы, дзе разам “прыгаворвалі” дары, палілі вогнішчы, пелі ды танчылі ўскруг іх, каб сваёй бадзёрасцю і ўзнятым настроем дапамагчы светлым сілам атрымаць перамогу над цёмнымі. Ну і каб сагрэцца, канечне, бо надвор’е стаяла халоднае.

Ад той пары і да сёння захаваўся звычай ладзіць маскарад на новы год, абменьвацца падарункамі, вадзіць карагоды. Пераапрананне ў маскі мела не толькі рэлігійнае значэнне, але і псіхалагічнае. Чалавек, апрануўшы маску, ужо лічыўся быццам не самім сабою, і мог дазволіць сабе шмат больш, чым прыпісвалі строгія парадкі, асабліва ў часы хрысціянства.

А яшчэ на Каляды абавязкова варажылi. З першай куццёй – на ўраджай, а пасля – на жаніцьбу ды прыплод хатняй жывёлы – каго што больш цікавіла. Кідалі на дарогу чаравікі, пыталіся імёны, лілі воск у сцюдзёную ваду, а самыя смелыя хадзілі варажыць у лазню.

Вельмі распаўсюджанымі былі ў гэты час “жартоўныя” жаніцьбы, своеасаблівыя гульні, якія мелі мэтай пазнаёміць моладзь, стварыць спрыяльныя абставіны дзеля стасункаў. Прыкладам такога роду гульняў з’яўляюцца аналагі “ручайка”, усе магчымыя “даганялкі” хлопцамі дзяўчат, “баяры” і іншые. У атмасферы гульні, “несапраўднасці”, гумару моладзь знаёмілася ды разбівалася па парах значна ахвотней, і вельмі часта здаралася, што складзеныя пад час калядных гульняў пары летам ці пад восень ладзілі сапраўднае вяселле.

У некаторых мясцінах ладзілі адмысловы “конкурс прыгажосці”. “Міс каляды” звычайна станавілася самая тоўстая маладуха, якая ўвасабляла сабой шчодрасць, багатую колькасць ежы і ўвогуле багацце, здароўе.

Другі дзень каляд традыцыйна лічыўся днём, калі заканчваўся тэрмін службы наёмных работнікаў. У гэты дзень гаспадар расплачваўся з работнікам, яны абменьваліся ўражаннямі адзін пра аднаго, выказвалі, калі тыя былі, сваю незадаволенасць і крыўды. Пасля гэтага вырашалі ўсе свае канфлікты, раіліся як быць, публічна мірыліся, каб не несці цяжар крыўды ў новы год і дамаўляліся на наступны год альбо разыходзіліся кожны сваім шляхам. І зараз людзі стараюцца вырашыць старыя канфлікты і набліжэнне новага году – лепшы час каб пакінуць спрэчкі ў мінулым.

На працягу калядных тыдняў сярод больш старэйшага пакалення было звычайна хадзіць у госці да родных і сяброў. Частавалі гасцей звычайна каўбасамі, стравамі з мяса, птушкі, рыбы, гарэлкай.

У апошні вечар каляд, на трэцюю куццю, праводзіўся абрад “запісвання” каляд. Гаспадар крэйдай маляваў крыжы на усіх дзвярах, каб нячыстая сіла, што ўцякла пад час вясёлага свята, не змагла прабрацца ў хату ці хлеў. Так заканчвалася самае вясёлае і самае любімае нашымі продкамі свята. Пазней, з прыходам хрысціянсва, каляды падпарадкавалі пад рэлігійнае свята раства Хрыстова, і паколькі поўнасцю знішчыць любімыя народам вяселыя традыцыі не ўдалося, яны былі крыху зменены на царкоўны лад. Так, калядныя песні і невялікія тэатральныя пастаноўкі пачыналіся царкоўнымі гімнамі ды біблейскімі эпізодамі, нованароджанае Кола змяніў Езус. Але магічны сэнс свята, багаты стол, падарункі, паходы ў госці адзін да аднаго, маскарад, містычны дух нараджэння новага, таямніцы ды казкі так і засталіся з намі па сённяшні дзень.

С 26 декабря на Руси начинались гадания.

Годания на Рождество

Васильев вечер приходился на восьмой день Святок и для русских девушек он был очень важным днём. Считалось, что гадания в этот день всегда сбываются. В Васильев вечер проходил очень интересный обряд варения каши. Расскажем о нём подробнее.

Старшая в доме женщина в два часа ночи приносила из амбара крупу, а старший мужчина – воды из реки или колодца. Крупа и вода оставлялись на столе до тех пор, пока не истопится печь, до того времени прикасаться к ним было строго запрещено, иначе, согласно поверью, могла случиться беда. Когда нужно было затирать кашу, вся семья садилась за стол и старшая женщина размешивала кашу со словами: «Сеяли, растили гречу во всё лето, уродилась наша греча и крупна и румяна; звали-позывали нашу гречу во Царьград побывать, на княжой пир пировать; поехала греча во Царьград побывать, со князьями, со боярами, с честным овсом, золотым ячменём; ждали гречу, дожидали у каменных врат; встречали гречу князья и бояре, сажали гречу за дубовый стол пир пировать; приехала наша греча к ним гостевать». После этого все вставали, а хозяйка вынимала кашу из печи со словами: «Милости просим к нам во двор со своим добром».

Затем первым делом смотрели, полон ли горшок. Считалось, что нет хуже несчастия, если каша вылезет из горшка или горшок треснет. Потом ножом снимали плёнку. Каша красная, полная предвещала счастье всему дому, хороший урожай в будущем и талантливую дочь, мелкая белая каша угрожала бедами. При плохих предзнаменовениях кашу выбрасывали в реку.

Святочные гадания сопровождались пением или таинственным молчанием. В основном гадали девицы на суженного. Только в святочные дни девушки имели право сидеть подле суженных и гадать при них. Матушки шёпотом просили девушек загадать судьбу.

Молодые женщины добровольно принимали на себя обязанности свах, об остальном хлопотали родители.

Сборным местом для девиц назначался богатый дом. Оттуда посылались по домам «нарядных с делом» созывать на Святки – просить старых и малых прийти, посидеть вечером и поучаствовать в святочных играх. С «нарядным делом» посылались старые женщины и нянюшки. Приглашая, они говорили: «Если милости вашей не оскорбительно, то просят пожаловать с братцем», который всегда был в числе суженных.

«Нарядных с делом» всегда принимали с поклонами и почестями и старались хорошо угостить, встречая и провожая чаркой вина. Почти в каждом доме у них интересовались, кто будет из молодых, но те хранили строгое молчание. Тогда хозяйки одаривали их подарками и «нарядные с делом» открывали тайну и обещали хвалить их дочерей перед прочими.

К вечеру появлялась «бабка-позыватка», её угощали ещё лучше, так как она высматривала в домах невест. Девушки одаривали бабок-позываток узелками с орехами, винными ягодами, пряниками. Чтобы получить «нужную рекомендацию» от бабок необходимо было быть очень вежливой, обходительной, разговорчивой и услужливой. О таких девушках, «которые в доме родителей сущие ангелочки», затем трубилось бабками-позыватками по всем домам.

В некоторых домах приглашения на вечер гадания в званный дом получали за несколько дней, в других – в тот же вечер. Девушки съезжались длинным поездом, при этом матушки неотлучно находились при своих дочерях. Известно, что на Святки съезжалось до ста гостей и гуляли они несколько дней.

Оставляя дочку в званном доме, матушки со слезами просили «принять свою ненаглядную дитятку, утешать и миловать». В ответ они получали уверения хозяйки дома: «Не осрамим себя, удоволим детище, не бросим себя в грязь». Таково было обращение со всеми приезжающими девушками.

Званые девушки тотчас дружились и начинали придумывать себе развлечения на Святки, что будут делать каждый день. Новых гостей угощали всевозможными явствами. На ночь девушек с гаданиями укладывали спать на пуховых перинах посреди комнат.

На следующий день хозяйка с нетерпением ожидала обедни и поднимала своих гостей со словами: «Пора, пора, красные девицы, вставать! Ваши суженные давным-давно встали, три овина обмолотили, на вороных конях проезжали, своих суженных искали. Что снилось, что во сне виделось?» С этими словами хозяйка распахивала двери и впускала в комнаты бабушек, которые должны были разгадывать девичьи сны. Прежде всех начинала рассказывать свой сон самая богатая девушка. Среди бабушек были свахи, подосланные от суженных, бабки-позыватки, подговоренные с вечера матушками замечать за свахами и и разгадывать сны. Так и совершался обряд знакомства с будущим женихом. Нужно отметить, что хозяева не могли отказывать свахам и бабкам-позываткам, иначе можно было нарушить старые обычаи и испортить отношения со всем городом.

Тайные гадания

Были ещё и тайные, запретные гадания. Девушки на ночь расплетали косу, снимали нательный крест, пояс, который носили под рубашкой, считавшийся оберегом от сглаза и нечистой силы. Ложась спать, под подушку клали гребень и приговаривали: «Суженый- ряженый, приходи ко мне косу чесать!» или же клали четыре лучинки-мост и просили: “Суженый-ряженый, приходи ко мне и переведи через мост!». Считалось, что во сне привидется тот, кто возьмёт девушку замуж. Такое гадание считалось опасным, так как девушка без крестика и пояса отдавала себя в руки нечистой силе.

Гадали также в бане, единственном помещении без икон. Слушали звуки, доносящиеся с улицы. Каждая девушка, участвующая в гадании загадывала судьбу и прислушивалась к происходящему на улице. Если слышала звуки колокольчика, чей-то смех или весёлый разговор, то это означало, что быть ей замужем и жить весело. Далёкий звук говорил, что замужество ещё не скоро.

Жгли лучины, смотрели весело горит или неясно, окликали и прохожих, чтобы узнать имя будущего мужа. Таким способом девушки хотели предугадать свою судьбу, ведь от замужества зависело практически всё – богато будут жить или бедно, в своём селе или на стороне, за доброго выйдет замуж или нет. Поэтому Святочные дни наполняли девичьи души ожиданием доброго замужества и дальнейшей счастливой жизни.

3 Коммент.

  1. Просто шикарные фото!!! Спасибо!

  2. Дуже крутий репортаж!

  3. Молодцы !!!!! Корытнянцы, знай наших ,…..––- Умеем веселится. Привет! от Старосельцев.

Оставить комментарий

Ваш email не будет опубликован. Обязательные поля отмечены *

* *