Страницы меню навигации

Professional Photo

Масленка – Масленица

Праздники и обряды древних жителей Беларуси

ms1Масленица – древний славянский праздник. Его отмечали на пограничье зимы и весны. В народном календаре он конкретной даты не имеет: начинается ровно за восемь недель до Пасхи и продолжается неделю.

Масленица

ms2Масленица – не единственное название этой своеобразной карнавальной недели. В некоторых регионах Беларуси ее величали “Масленка”, “Сырница”. В церковном календаре за праздничной неделей закрепилось название “Сырная седмица”. Такие “молочные” названия праздника имеют свое объяснение. В конце февраля – начале марта, когда обычно празднуется Масленица, коровы уже успевают отелиться. Каждое крестьянское хозяйство становится богатым на молоко и молочные продукты, делает эти яства главными на столе.

Есть мнение, что Масленица отмечалась нашими предками в честь языческого бога Велеса – покровителя домашних животных, от которого также зависело молочное изобилие.

Масленица – практически единственный языческий праздник, который с приходом христианства был принят церковью с самыми незначительными изменениями. Древние обряды получили только некоторые религиозные черты, церковь определила место праздника в годовом праздничном цикле.

В Беларуси не сложилось единой традиции празднования Масленицы: в некоторых регионах этот праздник начинался в понедельник, в некоторых – в четверг, праздничные обряды отличались. Но главное оставалось общим. Масленица – это праздник, где каждому – и старому и малому – находилось время для внимания, почитания и угощения.

Обязательными обрядовыми блюдами праздничной недели были масло и сыр. Кроме того, встречали Масленицу с блинами. Это блюдо появлялось на столе каждый день в течение праздничной недели. Блинами поминали умерших родственников. Блинами угощали гостей, с блинами ходили в гости. Ели их с топленым маслом, со сметаной, с медом и вареньем, с рыбой и икрой, с чем угодно, кроме мяса. Масленая неделя по христианским традициям называлась мясопустной, то есть пустой от мяса.

Считалось, что днем на масленой неделе работать можно, а вечером – нет. Вечерами все ходили в гости: родственники к родственникам, соседи к соседям, парни к девушкам, старики к старикам. Дети и молодежь организовывали игры, катались на качелях, на санках с ледяных гор, ездили на лошадях. Люди среднего возраста особое внимание уделяли тем, кто в этом году вступил в брак. Все вместе с особым почтением относились к пожилым людям.

Каких только потех не было в дни Масленицы! Причем к забавам относились с полной серьезностью: считалось, что у тех, кто не будет участвовать в праздничных гуляниях на Масленицу, не будут плодиться и вестись домашние животные.

Задолго до начала праздника деревенские мужчины на крутом берегу реки или озера обустраивали горы для потех. Катание с горы на Масленицу считалось обязательным. Первую половину масленой недели с гор каталась неженатая молодежь, во второй половине – ледяные горки становились местом гуляний семейных пар, и только дети не покидали горки всю неделю. Наши предки верили, что это веселое занятие будет способствовать росту льна и конопли: чем дальше проедет на санках молодая хозяйка, тем длиннее будет у нее лен. А еще по тому, как далеко поедут санки с горы, пытались предугадать, как долго проживут их седоки.

Особо доставалось в праздничные дни парням-холостякам, что не женились в последний мясоед (время от Коляд до Масленицы). Односельчане заставляли их “таскать колодки”, привязывая к ногам обрубок дерева. В различных регионах Беларуси этот обряд проводили по-разному. В некоторых местах в понедельник на масленой неделе собирались женщины, привязывали к “колодке” одним концом веревку или пояс и начинали обходить деревню. Если им встречался неженатый парень – другой конец привязывали к нему. Хочешь избавиться – откупайся угощением или деньгами. Где-то парни, на которых навешивали колодки, ходили по деревне и обязательно должны были зайти в каждый дом, где была незамужняя девушка. Она угощала гостей. Не остановиться с “колодкой” перед домом девушки считалось большим неуважением к ней.

В забавах не оставляли без внимания и молодые семьи. В Шкловском районе Могилевской области существовал обычай, который получил название “Падушкі трэсці”. Девушки и женщины приходили к молодой хозяйке, которая недавно вышла замуж. Хозяйка обязана была поставить им угощение, или спрятать его под подушки. А если она жалела угощения, гости хватали подушки и на санях возили их по деревне, покрикивая: “Подушки продаем! Подушки продаем!”. Молодая хозяйка вынуждена была бежать за подругами и выкупать подушки деньгами.

На Масленицу могло наведаться в дом и настоящее “татарское нашествие” – односельчане в маскарадных костюмах. Костюмированная компания, обходившая все дома в деревне, могла вести себя довольно вольно – разбрасывала подушки, домашнюю утварь. Правда, вреда “погром” хозяйству не приносил, все было в рамках дозволенного. Заканчивалось все после того, как хозяйка выносила богатое угощение. Правда, если угощение компании казалось не очень щедрым, шалости могли продолжиться и во дворе. Любого встреченного человека на улице валили в сугроб, натирали ему щеки снегом.

С участием масок организовывались на масленой неделе игры “Похороны деда” и “Похороны бабы”. Для этого делали из подручного материала чучело в рост человека, одевали его в костюм и проводили обряд в соответствии с ритуалом похорон. Все делалось с юмором. После “голошения” и “отпевания” чучело брали на руки, выносили из дома, клали на сани и везли в конец деревни. Односельчане выходили из домов, чтобы провести “покойного”, бросали ему вслед шутки. Вариантов самих “похорон” существовало несколько: в некоторых регионах чучело вывозили за деревню, бросали в кусты и засыпали снегом, где-то сжигали, а в некоторых местах разрывали на куски и разбрасывали по околице. После “похорон” участники обряда возвращались в тот же дом на “поминальный” ужин, где продолжалось веселье.

Масленка - Сырнiца

ms3

Масленіца – старажытнае славянскае свята. Яго адзначалі на памежжа зімы і вёсны. У народным календары ён пэўнай даты не мае: пачынаецца роўна за восем тыдняў да Вялікдня і працягваецца тыдзень.

Масленіца – не адзіная назва гэтага своеасаблівага карнавальнага тыдня. У некаторых рэгіёнах Беларусі яе звалі “Маслёнка”, “Сырніца”. У царкоўным календары за святочным тыднем замацавалася назва “Сырная седмица”. Такія “малочныя” назвы свята маюць сваё тлумачэнне. У канцы лютага – пачатку сакавіка, калі звычайна святкуецца Масленіца, каровы ўжо паспяваюць ацяліцца. Кожная сялянская гаспадарка становіцца багатым на малако і малочныя прадукты, робіць гэтыя стравы галоўнымі на стале.

Ёсць меркаванне, што Масленіца адзначалася нашымі продкамі ў гонар паганскага бога Вялеса – заступніка хатніх жывёл, ад якога таксама залежала малочнае багацце.

Масленіца – практычна адзінае паганскае свята, які з прыходам хрысціянства быў прыняты царквой з самымі малаважнымі зменамі. Старажытныя абрады атрымалі толькі некаторыя рэлігійныя рысы, царква вызначыла месца свята ў гадавым святочным цыкле.

У Беларусі не склалася адзінай традыцыі імпрэзы Масленіцы: у некаторых рэгіёнах гэта свята пачыналася ў панядзелак, у некаторых – у чацвер, святочныя абрады адрозніваліся. Але галоўнае заставалася агульным. Масленіца – гэта свята, дзе кожнаму – і старому і малому – знаходзілася час для ўвагі, шанавання і пачастункі.

Абавязковымі абрадавымі стравамі святочнага тыдня былі масла і сыр. Акрамя таго, сустракалі Масленіцу з блінамі. Гэта страва з’яўлялася на стале кожны дзень на працягу святочнага тыдня. Блінамі паміналі памерлых сваякоў. Блінамі частавалі госцяў, з блінамі хадзілі ў госці. Елі іх з топленым маслам, са смятанай, з мёдам і варэннем, з рыбай і ікрой, з чым заўгодна, акрамя мяса. Маслены тыдзень па хрысціянскіх традыцыях звалася мясопустной, гэта значыць пусты ад мяса.

Лічылася, што днём на масленым тыдні працаваць можна, а ўвечар – не. Вечарамі ўсё хадзілі ў госці: сваякі да сваякоў, суседзі да суседзяў, хлопцы да дзяўчын, старыя да старых. Дзеці і моладзь арганізоўвалі гульні, каталіся на арэлях, на санках з ледзяных гор, ездзілі на канях. Людзі сярэдняга ўзросту адмысловая ўвага надавалі тым, хто сёлета ўзяў шлюб. Усё разам з адмысловай павагай ставіліся да пажылых людзей.

Якіх толькі пацех не было ў дні Масленіцы! Прычым да забаў ставіліся з поўнай сур’ёзнасцю: лічылася, што ў тых, хто не будзе ўдзельнічаць у святочных гуляннях на Масленіцу, не будуць пладзіцца і весціся хатнія жывёлы.

Задаўга да пачатку свята вясковыя мужчыны на стромкім беразе ракі ці азёры ўладкоўвалі горы для пацех. Катанне з гары на Масленіцу лічылася абавязковым. Першую палову масленага тыдня з гор каталася нежанатая моладзь, у другой палове – ледзяныя горкі станавіліся месцам гуляў сямейных пар, і толькі дзеці не пакідалі горкі ўвесь тыдзень. Нашы продкі верылі, што гэты вясёлы занятак будзе спрыяць росту лёну і канопляў: чым далей праедзе на санках маладая гаспадыня, тым даўжэй будзе ў яе лён. А яшчэ па тым, як далёка паедуць санкі з гары, спрабавалі прадбачыць, як доўга пражывуць іх коннікі.

Асоба даставалася ў святочныя дні хлопцам-халасцякам, што не жаніліся ў апошні мясаед (час ад Коляд да Масленіцы). Аднавяскоўцы прымушалі іх “цягаць калодкі”, прывязваючы да ног усечак дрэва. У розных рэгіёнах Беларусі гэты абрад праводзілі па-рознаму. У некаторых месцах у панядзелак на масленым тыдні збіраліся жанчыны, прывязвалі да “калодкі” адным канцом вяроўку ці пояс і пачыналі абыходзіць вёску. Калі ім сустракаўся нежанаты хлопец – іншы канец прывязвалі да яго. Жадаеш пазбавіцца – адкупляйся пачастункам ці грашыма. Дзесьці хлопцы, на якіх наважвалі калодкі, хадзілі па вёсцы і абавязкова павінны былі зайсці ў кожную хату, дзе была незамужняя дзяўчына. Яна частавала госцяў. Не спыніцца з “калодкай” перад хатай дзяўчыны лічылася вялікай непавагай да яе.

У забавах не пакідалі без увагі і маладыя сем’і. У Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці існаваў звычай, які атрымаў назву “Падушкі трэсці”. Дзяўчыны і жанчыны прыходзілі да маладой гаспадыні, якая нядаўна выйшла замуж. Гаспадыня абавязана была паставіць ім пачастунак, ці схаваць яго пад падушкі. А калі яна шкадавала пачастункі, госці хапалі падушкі і на санках вазілі іх па вёсцы, пакрыкваючы: “Падушкі прадаём! Падушкі прадаём!”. Маладая гаспадыня змушана была бегчы за сяброўкамі і выкупляць падушкі грашыма.

На Масленіцу магло наведацца ў хату і сапраўднае “татарскае нашэсце” – аднавяскоўцы ў маскарадных гарнітурах. Касцюмаваная кампанія, якая абыходзіла ўсе хаты ў вёсцы, магла паводзіць сябе даволі вольна – раскідвала падушкі, хатняе начынне. Праўда, шкоды “пагром” гаспадарцы не прыносіў, усё было ў рамках дазволенага. Сканчалася ўсё пасля таго, як гаспадыня выносіла багаты пачастунак. Праўда, калі пачастунак кампаніі здавалася не вельмі шчодрым, свавольствы маглі працягнуцца і ў двары. Любога сустрэтага чалавека на вуліцы валілі ў гурбу, шаравалі яму шчакі снегам.

З удзелам масак арганізоўваліся на масленым тыдні гульні “Пахаванні дзеда” і “Пахаванні бабы”. Для гэтага рабілі з падручнага матэрыялу пудзіла ў рост чалавека, апраналі яго ў гарнітур і праводзілі абрад у адпаведнасці з рытуалам пахаванняў. Усё рабілася з гумарам. Пасля “голошения” і “адпяванні” пудзіла бралі на рукі, выносілі з хаты, клалі на санкі і везлі ў канец вёскі. Аднавяскоўцы выходзілі з хат, каб правесці “нябожчыка”, кідалі яму ўслед жарты. Варыянтаў саміх “пахаванняў” існавала некалькі: у некаторых рэгіёнах пудзіла вывозілі за вёску, кідалі ў кусты і засыналі снегам, дзесьці спальвалі, а ў некаторых месцах раздзіралі на кавалкі і раскідвалі па ваколіцы. Пасля “пахаванняў” удзельнікі абраду вярталіся ў той жа хата на “помiнальный” вячэра, дзе працягвалася весялосць.

Спадвечнае

Оставить комментарий

Ваш email не будет опубликован. Обязательные поля отмечены *

* *